پلاستیک شاید در نگاه نخست صنعتی ساده و روزمره به نظر برسد؛ اما در زندگی امروز ایرانی‌ها به بخشی جدایی‌ناپذیر از الگوی مصرف تبدیل شده؛ از بسته‌بندی مواد غذایی و کیسه‌های خرید گرفته تا ظروف یک بار مصرفی که حضورشان در خانه‌ها، فروشگاه‌ها و حتی سفره‌های ایرانی پررنگ‌تر از گذشته شده است. با این حال پشت این مصرف گسترده، زنجیره‌ای از تولید، تأمین مواد اولیه، انرژی، سرمایه و بازار قرار دارد. در خراسان رضوی، صنعتی که سال‌هاست در شمار قطب‌های تولید پلاستیک کشور قرار گرفته، حالا در میانه مسیر تولید و توسعه با واقعیت‌های تازه‌ای روبه‌رو شده؛ صنعتی که از یک سو با تقاضای گسترده بازار مواجه است و از سوی دیگر باید خود را با هزینه‌ها و دشواری‌های تولید و صادرات هماهنگ کند. هزینه حمل، رفع تعهد ارزی، بحران انرژی و تأمین نقدینگی از عمده مشکلات این صنعت همچون سایر صنایع استان است که در گفت‌وگو با رئیس خانه صمت و انجمن صنایع همگن پلاستیک خراسان رضوی مورد بررسی قرار می‌دهیم.
۲۲هزار اشتغال مستقیم
فیروز ابراهیمی درباره وضعیت واحدهای فعال در صنعت پلاستیک خراسان رضوی اظهار کرد: بیشتر واحدهای تولیدی در کشور به دو شکل فعالیت می‌کنند؛ بخشی از واحدها زیرمجموعه اتحادیه‌ها و در قالب واحدهای صنفی تولیدی هستند و بخشی دیگر در چارچوب وزارت صمت و انجمن‌های همگن و به‌عنوان واحدهای صنعتی و کارخانه‌ها فعالیت دارند. در حوزه صنعت پلاستیک نیز در حال حاضر حدود ۶۵۰ واحد صنعتی دارای پروانه بهره‌برداری در بخش صنعت پلاستیک استان فعالیت می‌کنند و علاوه بر این واحدها، حدود ۸۰۰ واحد تولیدی صنفی و کارگاهی هم در این حوزه فعال هستند.
وی با اشاره به رتبه دوم خراسان رضوی پس از تهران در صنایع پلاستیک، درباره میزان اشتغال این صنعت در استان گفت: صنعت پلاستیک در خراسان رضوی حدود ۲۲هزار نفر اشتغال مستقیم ایجاد کرده و بیش از ۱۰درصد از ظرفیت سرمایه‌گذاری و اشتغال صنعت پلاستیک کشور در این استان قرار دارد. خراسان رضوی، تهران و یزد از جمله قطب‌های مؤثر و بزرگ صنعت پلاستیک کشور محسوب می‌شوند.
در کمتر از ۲۵ روز پس از جنگ، همه نیازها تأمین شد
رئیس انجمن صنایع همگن پلاستیک خراسان رضوی درباره وضعیت تأمین مواد اولیه پس از آسیب دیدن برخی واحدهای پتروشیمی در جریان جنگ ۴۰روزه بیان کرد: مواد اولیه پلیمری در کشور اغلب از طریق بورس تأمین می‌شوند. در جریان جنگ ۴۰ روزه تعدادی از پتروشیمی‌های کشور هدف حمله آمریکا و اسرائیل قرار گرفتند و در چهار گرید با مشکلات جدی و اساسی مواجه شدیم؛ اما فعالان صنعت پلاستیک به‌سرعت واردات گریدهایی که تولید آن‌ها در پتروشیمی‌های آسیب‌دیده متوقف شده بود، آغاز کردند و در کمتر از ۲۵ روز همه نیازها تأمین شد.
ابراهیمی با اشاره به اینکه بخش اعظم نیاز کشور از تولید داخلی پتروشیمی‌ها تأمین شده و واردات نیز در شرایط فعلی بسیار محدود و به‌ندرت است، تصریح کرد: اکنون بخشی از فازهای پتروشیمی‌های آسیب‌دیده بار دیگر به چرخه تولید بازگشته‌اند و در حال حاضر، کوچک‌ترین دغدغه و نگرانی بابت کمبود مواد اولیه پلیمری نداریم.
وی افزود: برخی از خطوط پتروشیمی‌های آسیب‌دیده هنوز به طور کامل به چرخه تولید بازنگشته‌اند و حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد ظرفیت آن‌ها همچنان در حال بازسازی و ترمیم است؛ اما با توجه به میزان تولید و حجم مواد موجود در کشور، در حال حاضر توازن میان عرضه و تقاضا برقرار است و کمبود جدی در مواد اولیه وجود ندارد.
قیمت مواد اولیه و محصولات پلاستیکی
رئیس خانه صنعت، معدن و تجارت خراسان رضوی درباره تأثیر جنگ بر قیمت مواد اولیه پلیمری اظهار کرد: پیش از آسیب دیدن پتروشیمی‌ها میانگین قیمت مواد اولیه پلیمری، با توجه به تفاوت گریدها حدود کیلویی ۲۰۰ هزار تومان بود. پس از آسیب به پتروشیمی‌ها، این رقم به صورت میانگین به بیش از ۳۰۰ هزار تومان رسید و در حال حاضر قیمت مواد اولیه پلیمری تقریباً به شرایط پیش از جنگ بازگشته و میانگین قیمت در مرز حدود ۲۰۰ هزار تومان قرار دارد.
ابراهیمی درباره تأثیر این موضوع بر قیمت محصولات نهایی در دست مصرف‌کننده نیز گفت: زمانی که قیمت مواد اولیه به بیش از ۳۰۰هزار تومان رسید، طبیعتاً بخشی از این افزایش باید در قیمت محصول نهایی منعکس می‌شد؛ اما اکنون با بازگشت قیمت مواد اولیه به شرایط پیش از جنگ، این بخش از افزایش قیمت نیز که متأثر از گرانی مواد اولیه بود، به شرایط قبلی برگشته است. اگر امروز محصولات پلاستیکی نسبت به پیش از جنگ حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد گران‌تر هستند، این افزایش قیمت اغلب ناشی از افزایش هزینه‌های سربار تولید است و دلایل متفاوتی دارد.
وی با اشاره به افزایش هزینه انرژی افزود: قیمت برق و گاز صنایع اکنون نسبت به پیش از جنگ تقریباً دو برابر شده است. علاوه بر این، تعطیلی‌های ناشی از بحران انرژی نیز هزینه‌های زیادی را به واحدهای تولیدی تحمیل کرده است. همچنین برخی از واحدهایی که به دلیل محدودیت برق مجبور شده‌اند از ژنراتور استفاده کنند، با افزایش قابل توجه دو برابری هزینه سوخت نیز مواجه شده‌اند. بنابراین اگر امروز افزایش ۱۰ تا ۲۰ درصدی در قیمت مصنوعات پلاستیکی نسبت به پیش از جنگ مشاهده می‌شود، بخش عمده آن مربوط به افزایش هزینه‌های سربار تولید؛ از جمله برق، گاز و سوخت است.
مزیت‌های صنعت پلاستیک خراسان رضوی
رئیس انجمن صنایع همگن پلاستیک خراسان رضوی درباره وضعیت رقابتی این صنایع در مقایسه با سایر استان‌ها گفت: یکی از مهم‌ترین مزیت‌های استان، موقعیت جغرافیایی و مرزهای مشترک آن است. خراسان رضوی حدود ۸۶۰ کیلومتر مرز مشترک دارد و در پیرامون استان نیز جمعیتی افزون بر ۳۰۰ میلیون نفر زندگی می‌کنند که بخش قابل توجهی از آن‌ها می‌توانند بازار هدف صادراتی محصولات استان باشند.
ابراهیمی با اشاره به رتبه صنایع پلاستیک خراسان رضوی در زمینه صادرات افزود: استان ما در سال‌های گذشته بیش از ۲میلیارد دلار صادرات غیرنفتی سالانه داشته و صنعت پلاستیک در این سال‌ها همواره یکی از رتبه‌های اول تا سوم سبد صادراتی استان را به خود اختصاص داده است. اگرچه این رقم مربوط به شرایط پیش از جنگ بوده و طبیعی است که امسال به دلیل مشکلات ایجاد شده، میزان صادرات استان با کاهش مواجه شود؛ اما بخش قابل توجهی از صادرات استان در حوزه مصنوعات پلاستیکی انجام می‌شود. بنابراین یکی از مهم‌ترین مزیت‌های صنعت پلاستیک خراسان رضوی، دسترسی به بازارهای خارجی بزرگ پیرامونی است.
وی با اشاره به ظرفیت بازار داخلی بیان کرد: خراسان رضوی تقریباً ۷ میلیون نفر جمعیت دارد؛ اما سالانه حدود ۳۵ تا ۴۰ میلیون نفر از استان‌های مختلف کشور و همچنین گردشگران خارجی وارد استان می‌شوند که میانگین ماندگاری این افراد حدود دو روز و نیم است و همین موضوع نیز ظرفیت قابل توجهی برای مصرف محصولات تولیدی استان؛ از جمله محصولات پلاستیکی ایجاد می‌کند.
مهم‌ترین مشکلات صنعت پلاستیک
رئیس انجمن صنایع همگن پلاستیک خراسان رضوی با بیان اینکه مشکلات صنعت پلاستیک تا حد زیادی با مشکلات سایر صنایع مشترک است، اظهار کرد: یکی از نقاط ضعف خراسان رضوی در مقایسه با استان‌هایی مانند یزد، اصفهان، فارس و تهران فاصله بیشتر از کانون‌های تولید مواد اولیه است. این فاصله، هزینه حمل‌ونقل بیشتری را به تولیدکنندگان استان تحمیل می‌کند و یکی از نقاط هزینه‌زای صنعت پلاستیک در خراسان رضوی محسوب می‌شود. در غیر این صورت بقیه مسائل میان صنایع مشترک است.
ابراهیمی ادامه داد: در کنار این موضوع، مشکلاتی مانند کمبود نقدینگی، دشواری تأمین مالی و سرمایه در گردش نیز وجود دارد که تقریباً در همه رشته‌های صنعتی مشترک است و روزبه‌روز تأمین مالی تولید دشوارتر می‌شود.
وی یکی دیگر از مشکلات مهم را موضوع رفع تعهد ارزی دانست و گفت: خراسان رضوی استانی مرزی است و بخش قابل توجهی از محصولات مصنوعات پلاستیکی از این استان به افغانستان، پاکستان و کشورهای حوزه CIS صادر می‌شود و همه مبادلات به صورت ریالی است و می‌توان گفت کماکان بزرگ‌ترین مشکل صنایع پلاستیک و سایر صنایع، همان موضوع رفع تعهد ارزی است.
رئیس خانه صمت خراسان رضوی کمبود نقدینگی و بحران انرژی را از دیگر مشکلات فعلی صنایع دانست و اظهار کرد: از ابتدای سال تاکنون واحدهای صنعتی در بسیاری از شهرک‌ها و محورهای صنعتی استان همچنان با محدودیت و تعطیلی ناشی از بحران انرژی مواجه بودند. از ابتدای سال تاکنون حدود ۴۰ روز به دلیل بحران برق تعطیلی داشته‌ایم و اکنون که در مهرماه قرار داریم، هنوز محدودیت‌های برق به‌طور کامل برداشته نشده و صنایع ما با هفته‌ای یک روز تعطیلی روبه‌رو هستند. در کنار آن، نگرانی درباره محدودیت یا قطع گاز در فصل پاییز وجود دارد، حتی زودتر از زمستان.
ابراهیمی تصریح کرد: وقتی ۶ ماه از سال می‌گذرد و بخشی از ظرفیت تولید به دلیل تعطیلات عمومی، تبعات جنگ و مشکلات انرژی متوقف شود و حدود ۴۰ روز نیز به دلیل کمبود برق تعطیلی داشته باشیم، عملاً ۳۰درصد از ظرفیت صنعت از دست رفته است.
صادرات بیش از ۱۰۰ قلم کالا از صنایع پلاستیک
وی درباره بازارهای صادراتی صنعت پلاستیک استان گفت: افغانستان، پاکستان و کشورهای حوزه CIS مهم‌ترین بازارهای صادراتی محصولات پلاستیکی خراسان رضوی هستند که حدود ۹۰درصد صادرات محصولات استان به همین بازارها اختصاص دارد. در کنار این‌ها، صادرات محدودی نیز به عراق و سایر کشورها انجام می‌شود. تنوع محصولات بسیار بالاست و بیش از ۱۰۰ نوع کالا و محصول پلاستیکی از استان صادر می‌شود.
رئیس انجمن صنایع همگن پلاستیک خراسان رضوی درباره تنوع محصولات صادراتی نیز اظهار کرد: انواع پاکت‌های پلاستیکی، رول‌های پلاستیکی در ابعاد مختلف، نایلون‌های مورد استفاده در کشاورزی و گلخانه‌ها، محصولات پلاستیکی چاپی، کامپاند، کیسه‌های پلی‌پروپیلن، ظروف پلاستیکی و ظروف یک بارمصرف از جمله محصولات صادراتی استان هستند.
پاکستان؛ بازار بزرگ پیش روی صادرات خراسان رضوی
ابراهیمی درباره اهمیت بازار پاکستان بیان کرد: پاکستان تا چند سال پیش برای استان ما یک بازار نسبتاً مغفول بود؛ اما در چهار پنج سال گذشته به دلیل افزایش مراودات اقتصادی؛ به ویژه در دولت چهاردهم توجه بیشتری به این بازار شده است. در یکی دو سال گذشته نیز با افزایش رفت‌وآمد هیئت‌های اقتصادی میان دو کشور و سفرهای انجام شده از سوی استان، این روابط و صادرات دو کشور شدت بیشتری گرفته است.
وی با بیان اینکه فعالان اقتصادی صادرات‌محور استان باید بازار پاکستان را یک بازار ویژه در نظر بگیرند، تأکید کرد: افغانستان به‌عنوان بازار اول هدف صادراتی استان، کمتر از ۴۰میلیون نفر جمعیت دارد، در حالی که جمعیت پاکستان بیش از ۲۴۰میلیون نفر است و یک بازار مصرف بالقوه بسیار بزرگ محسوب می‌شود.
رئیس خانه صمت خراسان رضوی با بیان این مطلب که استاندار خراسان رضوی این بازار را به درستی هدف‌گذاری کرده است، ادامه داد: قدرت خرید و درآمد سرانه در پاکستان نیز نسبت به افغانستان بالاتر است و همین موضوع ظرفیت بیشتری برای صادرات محصولات صنعتی استان ایجاد می‌کند.
ابراهیمی گفت: بازار پاکستان می‌تواند به یک بارانداز جدی برای محصولات صنعتی خراسان رضوی و حتی سایر محصولات کشور تبدیل شود و این ظرفیت فقط محدود به صنعت پلاستیک نیست و سایر حوزه‌های اقتصادی نیز می‌توانند از آن بهره ببرند. با توجه به جمعیت پاکستان که دست‌کم حدود ۶ برابر افغانستان است و همچنین قدرت خرید بالاتر این کشور، به نظر می‌رسد بخش خصوصی باید تمرکز بیشتری بر بازار پاکستان داشته باشد.
نظر شما